Als ik met liefdevolle aandacht naar mijzelf kijk denk ik een mooi mens te zien, maar dan kijk ik niet naar mijn buitenkant. Laatst bij een museumbezoek merkte ik dat ik mijn oordeel over de kunst snel klaar had. Ik realiseerde me dat ik zo’n oordeel misschien ook wel naar mijzelf toe heb. Door een zintuigelijk mens te zijn kan ik niet anders dan de wereld en mijzelf als losse zaken te zien en te vergelijken waardoor ik nou eenmaal oordeel. Volgens mij is dit niet erg omdat dit het leven is en het leven blijft een oefening in “zijn-met-wat-is”. Het is misschien wel handig dat ik mij bewust ben van het feit dat ik de wereld en mijn zelfbeeld in mijn eigen hoofd heb gecreëerd en dat het niet meer is dan dat. Een beeld, maar wel een beeld dat met liefdevolle aandacht een stuk mooier kan worden.

Ik bezocht laatst een tentoonstelling over graffiti en textielwerk. Volgens het museum moeten beide kunstvormen vechten voor een plek in de kunstwereld. Het valt blijkbaar niet bij iedereen in de smaak. Anders gezegd is de schoonheid van dat wat daar te zien was niet voor iedereen vanzelfsprekend of misschien moet ik zelfs zeggen niet voor iedereen zichtbaar. Net als bij films ga ik zo onbevangen mogelijk naar tentoonstellingen. Ik laat me verrassen door wat ik tegenkom en bemerk vanzelf wel wat het met mij doet. Ook dit keer werd ik zo maar verrast en geraakt door schoonheid van sommige kunstwerken. Waarom raakt het ene mij wel en het andere niet? Wat maakt dat ik iets mooi of prachtig vind? Wat is mooi eigenlijk? Is er een definitie te geven van wat mooi is? Gelden er regels voor de schoonheid van kunst en zijn die “wetten” hetzelfde als voor de aantrekkingskracht van mensen?

Graffiti en textiel vallen blijkbaar in eerste instantie niet in een groep van de schone kunsten. Als verschijningsvorm worden of werden ze soms uitgesloten. We kijken er überhaupt niet naar of in ieder geval trekken deze vormen niet direct onze aandacht. Ik vermoed dat dit komt door onze opvoeding of conditionering. We hebben geleerd dat bepaalde kunstvormen onze aandacht meer waard zijn. Misschien is het daarom zo dat kunstvormen veranderen in de loop der eeuwen. Elke tijd kent zijn eigen mogelijkheden, technieken, problemen en uitdagingen. Al die potentie en beperkingen vormen de grenzen of in ieder geval de maatstaf waarmee we vergelijken wat we waarnemen. De plaats, tijd, cultuur en gezin waarin wij ons bevinden bepalen met wat voor blik wij onze omgeving waarnemen. Dit geldt waarschijnlijk net zo goed voor kunst als voor hoe wij naar andere mensen kijken.

Ik ben op verschillende streamingdiensten geabonneerd. Wat mij opvalt bij de meeste diensten is dat zij voornamelijk films en series aanbieden uit hun eigen land. Ik overdrijf een beetje, maar de meeste Amerikaanse diensten hebben alleen Amerikaanse series. Soms bieden ze, meestal onder druk van lokale regelgeving, wel wat andere talen en culturen aan, maar die zijn dan weer niet populair buiten het specifieke taalgebied. Ik geloof dat Netflix er soms in slaagt anderstalige films of series met een andere culturele achtergrond wereldwijd populair te maken.

Samengevat heeft dat, denk ik, met taal te maken. Engelstaligen verstaan meestal geen andere talen en zijn daardoor niet gewend aan ondertitels en vinden dat op zijn minst lastig. Nederlanders zijn echt niet beter dan Amerikanen, want ik moet zeggen dat ik genoeg hoogopgeleide mensen in mijn omgeving ken die echt geen Franstalige serie willen kijken. Die mensen sluiten die series bij voorbaat al uit. Als ik ook nog eens kijk naar wat er populair is op NPO-Start, maar ook bij Videoland, dan is dat toch grotendeels Nederlandse content.

Let wel, dit gaat om Nederlandse films en series. Vlaamse video’s die toch ook in het Nederlands zijn, prijken maar zelden bovenaan. Dus als ik het over taal heb dan omvat dit meer dan gesproken of geschreven taal. Het gaat dan ook over beeld- en geluidstaal en die zijn waarschijnlijk ook weer bepaald door omgevingsfactoren. Flauw gezegd is je perspectief bepalend voor hoe je tegen zaken aankijkt.

Betekent dit dus dat er geen algemene richtlijnen zijn voor wat leuk of mooi is? Ik heb geen verstand van kunstwetten, maar ik zie dat er kunst is die wereldwijd gewaardeerd wordt. De vraag is of dat niet alleen zo is omdat die kunst misschien zo bekend is dat het onderdeel geworden is van onze wereldwijde beeldtaal en dat alleen mensen die geïsoleerd leven en deze beeldcultuur niet kennen er dan alsnog niets aan vinden.

Zou dat dan ook voor schoonheid van mensen gelden? Ik denk het wel. Een Engels gezegde is er volgens mij dan ook niet voor niets: “beauty is in the eye of the beholder”. Dit valt vrij te vertalen als dat schoonheid niet op zichzelf staat maar wordt gecreëerd of op zijn minst slechts gepercipieerd wordt door de waarnemer. Ik schreef eerder jouw waarheid is slechts jouw perspectief. Dit ging weliswaar niet over wat wel of niet mooi is, maar het mechanisme is wat mij betreft voor schoonheid grotendeels hetzelfde.

Ik hoorde de Rotterdamse dichter Jules Deelder ooit zeggen dat over smaak te twisten valt en volgens mij komt dat dus doordat we allemaal door onze eigen bril de werkelijkheid bekijken. Laat ik het allemaal klein houden en schrijven over wat ik het beste ken, namelijk mijn eigen schoonheid. Ik zeg wel eens tegen mensen dat ik niet mooi ben. Misschien ben ik dan wel aan het vissen naar complimentjes, maar ik denk dat ik het eerder doe om te kijken hoe mensen tegen de wereld aankijken. Ik kan je vertellen dat mensen namelijk heel verschillend reageren op mijn uitspraak.

Eén van de meest voorkomende reacties is dat mensen mij dan vertellen dat ik niet lelijk ben. Ik vind dat een fijne en mooie reactie. Ik vind het natuurlijk fijn om te horen dat ik niet lelijk ben, want ook al ben ik realistisch over mijn “objectieve” schoonheid toch is het een warm en ego-strelend gevoel. Ik vind het daarnaast ook mooi om te horen omdat het precies het dualistische karakter van mijn “ik-ben-niet-mooi”-uitspraak aangeeft. Mooi is eigenlijk namelijk alleen maar iets in een vergelijking met iets anders; net als de vergelijking tussen ik en niet-ik. Ik realiseer me dan ook dat een vergelijking tussen ik en niet-ik, net als tussen mooi en lelijk, eigenlijk een schijntegenstelling is of misschien zelfs een niet relevant onderscheid is.

Daarnaast zijn er mensen die niets zeggen. Dat is natuurlijk prima, want hoe moet je reageren op een uitspraak dat ik mijzelf niet mooi vind? Toch meen ik te merken dat dat vaak mensen zijn die er, laten we zeggen, verzorgt en strak uitzien. Mensen die zo reageren laten dan non-verbaal toch merken dat ze het met mij eens zijn dat ik niet mooi ben. Ik zie er immers niet uit zoals op de sociale media de norm voor knap is. In hun ogen ontbreekt het mij in ieder geval aan zichtbare spieren, gel in mijn haar en een gebruinde huid of andere huidversieringen. Ik begrijp die mensen maar al te goed en misschien begrijpen zij mijn uitspraak wel het beste omdat zij inzien dat ik niet voldoe aan de huidige ongeschreven regels die voor schoonheid gelden.

Mijn lijf en gezicht zijn niet symmetrisch. Mijn haar is niet mooi krullend of perfect stijl. Mijn ogen zijn klein. Mijn romp is niet strak en mijn armen zijn raar lang en mijn benen dan weer opvallend kort. Naast dit alles kleed ik mij niet modieus genoeg om mijn natuurlijke schoonheid wat beter voor de dag te laten komen. Ik ben erg gemiddeld. Ik zou mijn uiterlijk, net als mijn haar, huid en kleding, als rommelig omschrijven maar dan allemaal ook weer niet heel erg buiten de norm. Kortom ik ben meer gemiddeld dan bijzonder.

Als laatste heb je mensen die zeggen dat het er niet toe doet of je mooi bent of niet, als je maar mooi van binnen bent (sic). Dat is het enige wat echt telt in deze visie. Enerzijds kan ik ook deze reactie heel erg waarderen want het gaat er in het leven toch meer om hoe je met je medemens of dier omgaat dan om iemands uiterlijk. Daadwerkelijke liefde, genegenheid en warmte komt voort uit wat je doet en niet uit hoe je er uit ziet. Toch denk ik dat deze mensen er op zo’n moment aan voorbijgaan dat uiterlijk er in onze maatschappij veel meer toe doet dan zij of ik zouden wensen. Volgens mij is bekend dat mensen die mooi worden gevonden, vaker als aardiger worden gezien en vaker maatschappelijk succes hebben. Juist omdat dit soort fenomenen er zijn, is het goed om ons ervan bewust te zijn dat uiterlijk wel degelijk een rol speelt in ons leven. Of we nou willen of niet.

Tenslotte, ik vind kunst wel of niet mooi. Daar zit mijn vergelijkend oordeel in. Opvallend is dat ik de natuur bijna altijd mooi vind en dat ik meer en meer het wonder en de bijzonderheid zie van elk mens dat ik tegenkom. Dus als ik ieder ander als een mooi en bijzonder mens kan zien, zou niets mij tegen hoeven houden om te kunnen zeggen dat ik mooi ben of dat ik in ieder geval een mooi mens ben. Toch blijf ik last houden van die “blik” van buiten, waardoor ik steeds weer mijn oordeel over mijzelf klaar heb. Jammer hoor. Ik zal door middel van meditatie maar blijven oefenen met het naar binnen keren van mijn blik. En als ik toch mijn blik naar buiten richt, oefen ik vooral met kijken in liefdevolle aandacht, naar zowel de schone kunsten als naar mijzelf.

 

Ik ben Jan Monster, de blogger van Wat zegt Jan. Je kunt hier contact met me opnemen. Wil jij dagelijks citaten uit mijn blogs zien of geen blog missen, volg dan de Wat zegt Jan-pagina’s op Bluesky, Facebook, Instagram, LinkedIn, Threads, WordPress.com en X.